Biểu trưng / Symbol

BIỂU TRƯNG / SYMBOL

Một từ có nhiều nghĩa. Biểu trưng thấm vào đời sống con người và được dùng trong nhiều loại diễn ngôn chuyên biệt, cũng như trong sinh hoạt hằng ngày. Thường thì, từ “biểu trưng” được hiểu là một dạng dấu hiệu hay hành động nào đó, được dùng để truyền đạt một ý nghĩa cho ai đó, nhờ dựa vào một tập hợp các chuẩn mực hay quy ước chung được cộng đồng cùng chia sẻ. Vì thế, một biểu trưng truyền đạt ý nghĩa bởi nó đại diện cho một cái gì khác, dù giữa nó và cái mà nó đại diện không hề có một mối liên hệ tất yếu nào (do đó, cả cách dùng lẫn ý nghĩa của nó đều là vấn đề thuộc về quy ước; đây là một quan niệm mà Peirce vận dụng trong ký hiệu học của ông). Trong triết học phân tích, “logic ký hiệu” (symbolic logic) bao hàm việc thay thế các ký hiệu cho những thuật ngữ xuất hiện trong ngôn ngữ tự nhiên (chẳng hạn “~” nghĩa là “không/phủ định”; ký hiệu cho “hoặc” là “∨”, v.v.), như một phương tiện để phân tích cấu trúc của các luận cứ. Trong phân tâm học Freud, biểu trưng được coi là đại diện cho một đối tượng nào đó đã bị dồn nén (theo nghĩa này, biểu trưng thường có một mối liên hệ nào đó, thường mang tính ẩn dụ, với cái mà nó quy chiếu; mặc dù Freud, một người hút thuốc, từng nói rằng có những lúc một điếu xì gà chỉ đơn giản là một điếu xì gà; dẫu vậy, từ quan điểm phân tâm học, khi hình ảnh ấy xuất hiện trong giấc mơ của một bệnh nhân thì nó có thể được hiểu như một ẩn dụ cho dương vật). Trong ký hiệu học của Peirce, biểu trưng là một loại ký hiệu không có quan hệ hay sự giống nhau nào với cái mà nó đại diện. Một biểu trưng cũng có thể mang ý nghĩa lịch sử, và kéo theo vô số cộng hưởng nghĩa gắn với ý nghĩa ấy (chẳng hạn, trong văn hóa châu Âu, dấu thánh giá có thể là một biểu trưng đầy sức gợi không chỉ cho đức tin Kitô giáo, mà còn cho các thiết chế, căn tính, truyền thống và giá trị liên kết với nền văn hóa đó).