Chủ nghĩa tương đối văn hóa / Cultural relativism

CHỦ NGHĨA TƯƠNG ĐỐI VĂN HÓA

CULTURAL RELATIVISM

PETER SEDGWICK

Quan điểm cho rằng những chuẩn mực đạo đức, các thực hành và hệ thống niềm tin khác nhau một cách cơ bản vận hành trong các nền văn hóa khác nhau và không thể bị phán xét về giá trị từ một lập trường bên ngoài các nền văn hóa ấy. Vì vậy, chủ nghĩa tương đối văn hóa khẳng định rằng các hệ giá trị của những nền văn hóa khác nhau về cơ bản không thể so sánh với nhau theo cùng một thước đo.

Việc quan điểm như vậy có buộc ta phải chấp nhận một thứ chủ nghĩa tương đối đối với các vấn đề về tri thức (xem nhận thức luận) hay không là một vấn đề khác; điều đó phụ thuộc vào việc ta có cho rằng các quy tắc xác định tính hợp lệ được áp dụng trong việc xây dựng các tuyên bố tri thức (chẳng hạn như nguyên lý không mâu thuẫn) cũng được kiến tạo bởi văn hóa hay không. Tuy nhiên, khó mà thấy được một người theo chủ nghĩa tương đối văn hóa có thể biện hộ cho bất kỳ khái niệm nào về tính hợp lệ nhận thức luận trước lời cáo buộc rằng chính khái niệm ấy cũng là sản phẩm do văn hóa tạo ra, và vì thế không thể quy về một thước đo chung với những quan niệm về tính hợp lệ được hình thành trong các nền văn hóa hay bối cảnh khác. Có thể định nghĩa chủ nghĩa tương đối văn hóa đương đại xét theo việc nó lấy một mô hình cụ thể về ngôn ngữ và ý nghĩa làm cơ sở, mô hình này bắt nguồn từ (hoặc có những tương đồng đáng kể với) các trước tác của Wittgenstein thời kỳ sau. Do đó, việc Richard Rorty chủ trương chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa hậu hiện đại mang tính tương đối luận đối với các thực hành và quy trình làm việc cấu thành nên các cộng đồng diễn giải đặt nền trên luận đề mang đậm dấu ấn Wittgenstein rằng “nghĩa là cách dùng”. Mặc dù người ta thường cho rằng người theo chủ nghĩa tương đối văn hóa quan tâm đến việc trao tiếng nói cho các quan điểm của những nhóm lợi ích và những nền văn hóa bị gạt ra bên lề, nhưng hoàn toàn không rõ rằng điều ấy quả thực là như vậy. Một số người đã lập luận (xem Christopher Norris, Sự tranh chấp giữa các phân khoa (1985)) rằng chủ trương của Rorty về chủ nghĩa tương đối văn hóa và chủ nghĩa tương đối nhận thức luận sẽ kéo theo bóng ma của chủ nghĩa đế quốc văn hóa.

Xem thêm: Nhân học văn hóa.

Further reading: 

Hollis, M. and Lukes, S. (eds) (1982) Rationality and Relativism, Oxford: Blackwell.

Margolis, J. (1991) The Truth About Relativism, Oxford: Blackwell.

Norris, C. (1985) The Contest of Faculties: Philosophy and Theory after Deconstruction, London: Methuen.

Rorty, R. (1991) Objectivity, Relativism and Truth: Philosophical Papers, Cambridge: Cambridge University Press.

Đinh Hồng Phúc dịch

Nguồn: Andrew Edgar, Peter Sedgwick. Cultural Theory: The Key Concepts. Routledge, 2008.