Công nghiệp văn hóa / Culture industry

CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA

CULTURE INDUSTRY

ANDREW EDGAR

Thuật ngữ “công nghiệp văn hóa” được hai nhà lý thuyết thuộc Trường phái Frankfurt là Horkheimer và Adorno đặt ra trong Phép biện chứng của Khai minh (2002), để chỉ việc sản xuất văn hóa đại chúng. Thuật ngữ mang tính mâu thuẫn có chủ ý này (đặt văn hóa đối lập với cái dường như là phản đề của nó – công nghiệp) cố gắng nắm bắt phần nào số phận của văn hóa trong xã hội tư bản hậu kỳ, một xã hội được tổ chức và vận hành dưới sự chi phối mạnh mẽ của lý tính công cụ và tính quan liêu. Cách lý giải về công nghiệp văn hóa, xét đến cùng, có thể được xem là mang bản chất kinh tế, và do đó là một bộ phận cấu thành không thể tách rời của đề án tái diễn giải chủ nghĩa duy vật biện chứng, một chủ đề trung tâm của Phép biện chứng của Khai minh. Công nghiệp văn hóa, bao gồm cả quảng cáo lẫn phát thanh và điện ảnh, có chức năng biến giá trị sử dụng (tức công dụng mà người tiêu dùng nhận được từ một hàng hóa) thành một cái gì đó được chính hệ thống tư bản sản xuất ra. Có thể cho rằng sự kết hợp giữa quảng cáo và truyền thông đại chúng không chủ yếu nhằm quảng bá từng sản phẩm riêng lẻ, mà nhằm cổ vũ một lối sống tư bản. Cách lý giải này về sự hấp thụ giá trị sử dụng vào quá trình sản xuất gắn liền với phân tích của Adorno về số phận của mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong chủ nghĩa tư bản thế kỷ hai mươi. Trong chủ nghĩa tư bản thế kỷ XIX, tính độc lập của giá trị sử dụng đã đem lại cho chủ thể con người một sự tự trị đích thực, và vì thế mở ra tiềm năng kháng cự (qua đó làm cho chủ nghĩa tư bản bị lung lay). Tính tự trị này giờ đây đang ngày càng mai một. Tương tự như vậy, các kỹ thuật hành chính, vốn được phát triển như một bộ phận của lực lượng sản xuất (nhằm gia tăng hiệu suất công nghiệp), nay lại trở thành yếu tố nền tảng của quan hệ sản xuất (khiến trao đổi thị trường và quyền sở hữu tài sản bị đặt dưới sự điều phối của bộ máy quan liêu, và khiến cả người có việc làm lẫn người thất nghiệp đều trở thành những người thụ hưởng các khoản phúc lợi xã hội). Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, mà theo Marx sẽ dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản, bị triệt tiêu trong xã hội bị quản trị toàn diện này.

Sự lý giải về công nghiệp văn hóa thường xuyên bị những người phê phán nó giản lược hoặc xem nhẹ, đặc biệt là bởi một số học giả ngay trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa. Chẳng hạn, Horkheimer và Adorno không mặc định rằng các chủ thể con người là những nạn nhân thụ động của công nghiệp văn hóa, à công nghiệp văn hóa cũng không phải là một công cụ thống trị giai cấp. Sự quản trị toàn diện của chủ nghĩa tư bản đương đại bao lấy và ràng buộc tất cả mọi người, đến mức dù giai cấp tư sản sở hữu tài sản có thể vẫn tiếp tục hưởng lợi vật chất từ hệ thống, họ cũng bất lực trước nó chẳng kém gì các giai cấp không sở hữu tài sản. Tuy vậy, những chủ thể bất lực ấy vẫn tiếp tục vật lộn với hệ thống, và vẫn tìm cách sống sót trong lòng nó. Horkheimer và Adorno chỉ gợi ý rằng việc tiêu dùng các sản phẩm của công nghiệp văn hóa diễn ra theo nhiều cách khác nhau. Chẳng hạn, người chơi vô tuyến nghiệp dư cố gắng giữ lại phần nào sự tự trị và tính cá nhân của mình bằng cách tự lắp ráp và vận hành chiếc radio của riêng mình, tiếp nhận thụ động sản phẩm làm sẵn. Những người khác lại sử dụng các thiết chế của công nghiệp văn hóa, chẳng hạn như rạp chiếu phim, như một lớp che chắn để thừa nhận những nỗi bất hạnh mà trong đời sống thực sẽ khiến họ tê liệt. Ngay cả trong công nghiệp văn hóa, các sản phẩm của nó cũng không phải lúc nào cũng đồng nhất. Orson Welles (và sau này là Michelangelo Antonioni) chứng minh rằng điện ảnh có khả năng phê phán và tự phản tư mà Adorno gán cho mọi hình thức nghệ thuật tự trị; Bette Davis duy trì truyền thống diễn xuất đỉnh cao; và, nếu tin vào những sắc thái tinh tế của văn bản, các phim hoạt hình của Warner Brothers không hề có sự phục tùng ngây thơ trước quyền uy như thường thấy ở Disney.

Đọc thêm: 

Adorno, W. (1991a) The Culture Industry: Selected Essays on Mass Culture, ed. J.M.Bernstein, London: Routledge.

Cook, D. (1996) The Culture Industry Revisited: Theodor W. Adorno on Mass Culture, Lanham, MD: Rowman & Littlefield.

Held, D. (1980) Introduction to Critical Theory: Horkheimer to Habermas, London: Hutchinson. 

Đinh Hồng Phúc dịch

Nguồn: Andrew Edgar, Peter Sedgwick. Cultural Theory: The Key Concepts. Routledge, 2008.