Văn hóa / Culture

VĂN HÓA 

CULTURE

ANDREW EDGAR

“Văn hóa” không dễ định nghĩa, ít nhất cũng vì nó có thể mang những nghĩa khác nhau trong những ngữ cảnh khác nhau. Tuy nhiên, có thể nói rằng khái niệm cốt lõi của nghiên cứu văn hóa về cơ bản chính là khái niệm được sử dụng trong nhân học văn hóa. Theo nghĩa ấy, nó tránh khuynh hướng chỉ tập trung vào văn hóa “cao cấp” (một cách tiếp cận vẫn còn thấy, chẳng hạn, trong các tác phẩm của Arnold và Leavis, cũng như trong các lý thuyết về xã hội tinh hoa và xã hội đại chúng). Nó bao hàm sự thừa nhận rằng mọi người đều sống trong một thế giới do chính con người tạo ra, và trong đó họ tìm thấy ý nghĩa. Văn hóa là thế giới thường nhật phức hợp mà tất cả chúng ta đều tiếp xúc và sống trong đó. Văn hóa bắt đầu khi con người vượt qua những gì chỉ đơn thuần được cho sẵn trong di sản tự nhiên của mình. Vì thế, việc cải biến thế giới tự nhiên, thông qua nông nghiệp và làm vườn, là một yếu tố nền tảng của văn hóa. Theo nghĩa ấy, hai yếu tố quan trọng nhất, hay mang tính khái quát nhất, của văn hoá có thể là năng lực của con người trong việc kiến tạo và xây dựng, và năng lực sử dụng ngôn ngữ (được hiểu theo nghĩa rộng nhất, bao gồm mọi hình thức hệ thống ký hiệu).

Việc Gillian Rose sử dụng huyền thoại Do Thái về Tháp Babel có ý nghĩa soi sáng trong bối cảnh này (1993). Ở Babel, con người đã cố vươn tới thiên đường bằng cách xây một tòa tháp. Thượng đế không chỉ phá hủy tòa tháp mà, để ngăn một nỗ lực tiếp theo, còn ngăn cản sự giao tiếp bằng cách áp đặt sự đa tạp của ngôn ngữ. Câu chuyện này thường được hiểu như một phúng dụ về ngôn ngữ. Tuy nhiên, Rose đẩy cách đọc ấy xa hơn, khi xem nó như một phúng dụ về ngôn ngữ và kiến trúc. Vì vậy, câu chuyện này được xem như một lời bình luận về những chủ đề then chốt của nghiên cứu văn hóa, bao gồm cộng đồng, xung đột giữa các nền văn hóa đa dạng, quyền lực, luật pháp và đạo đức, cũng như tri thức. Có thể phác thảo một vài chủ đề trong số đó. Theo luận cứ của Rose, Babel không chỉ là một dự án kiến trúc, mà còn là việc xây dựng một thành phố. Các thành phố là một ngưỡng phân thủy văn hóa then chốt, vì trong thành phố, các nền văn hóa khác nhau (phong tục, tín ngưỡng và giá trị) cùng hội tụ. Trong thành phố, con người có thể lần đầu tiên ý thức được rằng mình có một nền văn hóa, bởi luôn có ai đó không đồng tình với những điều mà bạn từ trước đến nay vẫn xem là đương nhiên.

Việc chúng ta ý thức về mình như là những hữu thể văn hóa có cơ sở trong cuộc đối đầu này, và do đó trong sự thực thi quyền lực (khi chúng ta đấu tranh để duy trì các giá trị của mình trước sự thách thức từ người khác). Ý nghĩa cốt lõi của Babel, và có lẽ của toàn bộ văn hóa nhân loại, là ở chỗ trong thành tựu kiến trúc của tháp-thành phố ấy, con người đã đạt được một kiểu bất tử nào đó. Dù cá nhân có thể chết đi, những công trình do thế hệ của người đó xây dựng vẫn tiếp tục tồn tại và trở thành một phần của tương lai. Các nền văn hóa vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả khi những cá nhân đã xây dựng nên chúng qua đời. Vì thế, ít nhất thì cách chúng ta hiểu về thời gian được thay đổi, và cách chúng ta hiểu về lịch sử được hình thành. Thế nhưng, sự “vươn tới” này, theo cách Rose gọi, lại hàm chứa việc đánh mất sự xác tín ngây thơ về chính mình. Tính thống nhất và tính phổ quát của bộ lạc Do Thái du mục thời kỳ đầu, vốn sống biệt lập, bị thách thức và đặt thành vấn đề khi họ tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác cùng những khẳng định phổ quát của các nền văn hóa đó. Nghịch lý thay, đúng vào khoảnh khắc chúng ta trở nên tự ý thức về chính mình như những hữu thể văn hóa, chúng ta vừa được khai mở khả năng (chúng ta có thể làm những điều mới và, về nguyên tắc, có thể làm bất cứ điều gì mình muốn), nhưng đồng thời không còn bao giờ có thể chắc chắn điều gì là điều đúng phải làm; vì thế, khi làm bất cứ điều gì, chúng ta cũng rơi vào mối xung đột với người khác. Vì vậy, nghiên cứu văn hóa tất yếu phải quan tâm đến tính nhân tạo của văn hóa và đến cuộc đấu tranh chính trị nhằm tìm kiếm và bảo vệ ý nghĩa.

Đọc thêm: 

Jenks, C. (1993) Culture, London: Routledge.

Williams, R. (1986) Culture, London: Fontana.

Đinh Hồng Phúc dịch

Nguồn: Andrew Edgar, Peter Sedgwick. Cultural Theory: The Key Concepts. Routledge, 2008.