CON CÓC TRONG HANG…
BÙI VĂN NAM SƠN
BÀI CÙNG CHỦ ĐỀ
Mượn hình ảnh con cóc và cái hang, ta chỉ muốn nhớ lại thân phận tù túng và tầm nhìn thiển cận của mỗi người chúng ta như những tù nhân bị trói chặt, mắt chỉ được nhìn về một hướng trong dụ ngôn “Hang động” nổi tiếng của Platon (Platon và việc thực hiện ý tưởng). Francis Bacon dựa vào ẩn dụ này để bàn tiếp về nguồn gốc thứ hai gây nên những sai lầm của ta: ngẫu tượng cái Hang.
TỪ TRONG HANG TỐI
Bên cạnh việc quá tin vào giác quan như thói quen thuộc bản tính chung của loài người (ngẫu tượng Bộ lạc), ngẫu tượng cái Hang nói lên các đặc điểm và các chiến lược tư duy tiêu biểu của cá nhân mỗi con người. Chúng sẽ dẫn dắt ta đến chỗ phạm sai lầm do những nguyên nhân chủ quan. “Mỗi người chúng ta đều có một cái hang hay một sào huyệt của riêng mình” và tất nhiên, chỉ có thể nhìn sự vật từ tầm nhìn của… con ếch ngồi đáy giếng. Chính cấu trúc thể xác và tinh thần của ta - chịu ảnh hưởng của nguồn gốc xuất thân, của nền văn hóa, giáo dục và kinh nghiệm bản thân - sẽ “khúc xạ và xuyên tạc ánh sáng tự nhiên”. Tầm nhìn hạn hẹp ấy là bộ lọc cho tất cả những gì ta thấy, nghe, đọc hay trao đổi với người khác… Bacon nêu ra mấy biểu hiện chính yếu:
Nếu sự thật hay ánh sáng chỉ có thể có ở bên ngoài cái hang - như cách nhìn của Platon -, thì không lạ gì khi còn ở trong hang, ta ắt sẽ xem chúng là những gì vô nghĩa, hoặc nếu có bàn về chúng, ta chỉ bàn về những gì vô nghĩa. Từ mấy thế kỷ trước, cách đặt vấn đề của Bacon vô hình trung đã dự đoán được cao trào phê phán siêu hình học - được gọi là “tư duy hậu-siêu hình học” - từ cuối thế kỷ 19 và trong thế kỷ 20!
CON CÓC NGỒI ĐÓ…
Một trở lực khác trên con đường đi tìm chân lý từ cái hang bé nhỏ của mình là cứ quen nhầm tưởng ước mơ của mình là thực tại. Con tôi, món hàng của tôi, thành phố của tôi, đất nước tôi, nền văn hóa của tôi là… nhất! Xu hướng tự mãn đầy huyễn hoặc và đơn giản hóa này không hẳn do lười biếng. Ngay những người chăm chỉ, cần cù nhất cũng rất sợ nhìn vào sự thật, khi nó đe dọa làm sụp đổ ảo tưởng của mình. Yêu ảo tưởng nhưng lẩn quẩn, bất lực là cố tật của… con cóc trong hang: “con cóc nhảy ra, con cóc ngồi đó, con cóc nhảy đi…”.
Nguy hiểm hơn cả, theo Bacon, là quá xem trọng kinh nghiệm của bản thân mình. Một mặt, kinh nghiệm bản thân là quan trọng, vì không có gì thay thế được nó cả. Nhưng mặt khác, nó trở nên nguy hại khi ta dùng nó để tự bịt mắt mình và phê phán tất cả những gì bản thân mình chưa nếm trải. Kinh nghiệm bản thân là con dao hai lưỡi. Nó vừa giúp ta không ngây thơ trở thành nạn nhân của những huyền thoại, nhưng cũng cản trở không cho ta kịp thời nhận ra những chân trời mới, những giải pháp mới. Biết bao những “trò lập dị thời thượng” vốn bị chế nhạo hay khinh miệt lúc ban đầu rút cục đã trở thành những đôi hài bảy dặm mang lại những tiến bộ vượt bực trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Đi kèm với lợi quyền, kinh nghiệm bản thân hẹp hòi càng nguy hiểm và là lực cản ngoan cố nhất đối với sự tiến bộ. Bởi vì, trong trường hợp đó, dù mang chiếc kính màu hồng hay màu đen, kết quả vẫn là một: lấy thiên kiến chủ quan thay cho sự đánh giá khách quan, thủ tiêu mọi sự phê phán, đối thoại.
“TƯ DUY PHẢN BIỆN”
Các nhận xét thẳng thắn của Bacon là một bộ phận trong di sản quý báu góp phần hình thành môn học đang rất phổ biến đầu thế kỷ 21: môn Tư duy Phản biện (Critical Thinking). Nguyên tắc và mục đích của môn học này đã được Bacon nêu rõ: “Ta không được phép thu hẹp vũ trụ cho vừa vặn với ranh giới của năng lực hình dung của ta, như cách làm quen thuộc trước nay. Trái lại, ta phải mở rộng biên cương của tri thức để đủ sức nắm bắt được chân tướng của vũ trụ”.
Sự thật là cô dâu không trang điểm! Francis Bacon
|
Nguồn: Bùi Văn Nam Sơn. Trò chuyện triết học. Nxb. Tri thức, Hà Nội, 2012. Phiên bản điện tử do tác giả gửi cho http://triethoc.edu.vn
Ý KIẾN BẠN ĐỌC